مسئولیت و ضمان پزشک در فقه و حقوق اسلامی (بخش هفتم)

قسمت هشتادو‌ ششم مجموعه معرفتی شرح و تفسیر احادیث اخلاقی

سید حسین حسینی کارنامی / دی ماه  1400
 
*تاثیر اخذ برائت در عدم ضمان*
 
*مقدمه*
برائت و ابراء در لغت به معنای رهاساختن و معاف داشتن از تکلیف، اتهام، زیان و مسؤولیت آمده و  در فقه به معنای اسقاط ذمه غیر، خواه ذمه مالی باشد یا غیر مالی مانند حق قصاص است و در علم حقوق نیز برائت خالی بودن ذمه شخص معین از تعهد است، خواه اساساً ذمه شخص در مقابل شخص معین دیگر از اول مشغول نشود یا مشغول شده و فارغ الذمه شود.  ابراء طبیب، یعنی بیمار یا اولیای قانونی وی قبل از درمان، ذمه طبیب را نسبت به پیامدهای احتمالی عمل جراحی و طبی مبری سازند. مثلاً اگر مریض که اذن جراحی را به پزشک داده است، بگوید که در اثر درمان تلف یا مصدوم شدم، هیچ گونه مسؤولیتی متوجه پزشک نخواهد بود و پزشک هم با توجه به این امر و شرط، درمان او را قبول کند. 
اخذ برائت غیر از اذن و اجازه و اعلام رضایت در معالجه است که قانون برای انجام دادن یک عمل حقوقی برای بیمار قائل شده است. براساس نظریه مشهور اجازه موجب سقوط مسؤولیت نیست، بلکه موجب تخفیف مجازات است. 
اما حال سوال این است که آیا ابراء و اخذ برائت، در صورت بروز صدمه یا نقص عضو یا مرگ بیمار، موجب سقوط ضمان از پزشک که رعایت موازین فنی و علمی را کرده، می شود و مسؤولیتی متوجه پزشک نخواهد شد؟
 
*نظریات و ادله فقهاء*
در میان طرفدارن نظریه مشهور، دو نظر در مساله «اسقاط ضمان از پزشک حاذق غیر مقصر با اخذ برائت» مطرح شده است؛ عده ای بر این باورند که اگر طبیب قبل از معالجه اخذ برائت نموده، هر چند طبابت او منتهی به مرگ یا نقص عضو بیمار گردد، ضمانت از گردن وی ساقط می گردد. در مقابل عده ای دیگر می گویند که اخذ برائت مسقط ضمان نیست و پزشک ضامن است. 
 
*نظریه اول، برائت مسقط ضمان است*
برای این قول دو دلیل عمده ذکر شده است: 
 
*دلیل اول:* روایت است. روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «من تطبب او تبیطر فلیاخذ البرائة من ولیه و الا فهو له ضامن»؛ هرکسی که طبابت یا بیطاری (دامپزشکی) می کند باید از ولی بیمار و صاحب حیوان برائت حاصل کند در غیر این صورت ضامن خواهد بود. (وسائل الشیعه، ج 19، ص 195) 
برخی گفتند که این روایت برای قبل از عمل نیست بلکه برای بعد از عمل است زیرا می‌گوید از ولیّ بیمار برائت بگیرد و شاهد آن این است که امام می‌فرماید برائت از ولی گرفته شود مربوط است به جایی که بیمار مرده است و باید از ولیّ بیمار برائت بگیرد پس روایت از بحث ما خارج است. 
در پاسخ گفته شد که «من تطبب» ظهور دارد در کسی که اراده طبابت دارد، مراد فعل خارجی نیست که طبابت کرد و تمام شد بلکه کسی که اراده طبابت دارد باید برائت بگیرد و شاهدی که آوردید قابل توجیه است زیرا اینکه امام فرمود از ولیّ برائت بگیرد برای این است که اگر معالجه منتهی به مرگ شد مطالبه کننده دیه ولیّ بیمار است به این علت می‌گویند از ولیّ بیمار برائت بگیرد تا از قبل رضایت صاحب دیه فرضی را به دست آورد؛ به علاوه در روایت ولیّ اصطلاحی مراد نیست بلکه مراد از ولیّ معنای عام است و همه موارد را شامل می‌شود چه اینکه آن ولیّ بیمار وارث دیه باشد یا وارث دیه نباشد.
*دلیل دوم:* ضرورت طبابت در جامعه است. شرع مقدس اسلام با وضع قوانین منصفانه و عادلانه در صدد جبران خسارت های احتمالی به حیات انسان برآمده است. پزشکی که از روی ضرورت و حسن نیت و به قصد بهبود، موجبات آسیب یا مرگ بیمار را فراهم آورد، مشمول قوانین مزبور می گردد. لزوم جبران خسارات زیان دیده، علی القاعده از اصول پذیرفته شده نظام حقوقی ما است اما «ترس از مسئولیت گاه به عنصری منفی تبدیل شده و موجب می‌شود خطرپذیری افراد کم شده و از انجام کارهایی که مسئولیت حقوقی یا کیفری ناشی از اقدام به آنها زیاد است، پرهیز کنند». (فقه پزشکی، محقق داماد، ص146) 
لذا در کنار این اصل مسلم، مواردی به عنوان اسباب عدم ضمان ذکر شده که یکی از آن اسباب اسقاط ضمان برای طبیب حاذق، اخذ برائت از بیمار یا ولی او است. بر اساس نظریه مشهور اگر طبیب حاذق معالجه کند و تقصیر هم نداشته و اذن در طبابت هم داشت و اتفاقاً موجب تلف گردد، یک راه برای اسقاط ضمان برای او وجود دارد و آن اخذ برائت از بیمار قبل از معالجه است.
*افزون بر این می توان گفت* که ابراء در مورد طبیب به صورت شرط ضمن عقد است، فی الواقع شرطی است که ضمن قرارداد استفاده از خدمت پزشک مطرح می گردد. به مقتضای قاعده «المؤمنون عند شروطهم» بیمار ملتزم به تعهد عقلایی و عمل به این شرط است که در صورت وقوع حادثه از پزشک چیزی طلب نکند.
 
*امام خمینی در کتاب تحریرالوسیله* آورداند که پزشک مقصر، چه از بیمار برائت حاصل کرده باشد یا نه، ضامن خسارت وارد آمده بر بیمار است و چنانچه پزشک محتاط حاذق 
از بیمار یا ولی او برائت اخذ کند و در طبابت خود کوتاهی و بی‌احتیاطی نکند، ضامن نیست. (تحریر الوسیله، ج 2، ص 689) 
همچنین امام خمینی در توضیح المسائل افزوده اند که «لکن نزدیک‌تر به احتیاط آن است که با این حال طبیب از مریض  (ورثه او) و از صاحب حیوان حلالى بخواهد». (توضیح‌المسائل [نسخه آنلاین]، امام خمینی، مسئله 6) 
 
*ادله عدم اسقاط ضمان با اخذ برائت* 
در مقابل عده ای از فقهاء می گویند که هر چند طبیب قبل از معالجه اخذ برائت هم نمایند، اما اگر طبابت تو منتهی به مرگ یا نقص عضو بیمار گردد، باز هم ضامن است. این دسته برای اثبات مدعی خود به ادله زیر استدلال کرده اند. 
*دلیل اول:* اصالة الضمان، یعنی اصل این است که طبیب ضامن باشد چون فعل طبیب منتهی به مرگ شده و مرگ مستند به فعل طبیب است.
*دلیل دوم:* ابراء یعنی چیزی در ذمه شخص باشد و ذیحق آن را برئ الذمه کند، اما طبیب هنوز کاری نکرده است و ذمه او مشغول نشد تا بیمار او را ابراء کند. در واقع اسقاط حق قبل از ثبوت آن از مصادیق اسقاط «مالم یجب» است، یعنی بیمار حق ابراء چیزی که هنوز مالک آن نیست، نمی باشد.
 
*به هر دو دلیل خدشه شده است؛* اولاً، نسبت به اصالة الضمان گفته شد که اصل در صورتی جاری می‌شود و در جایی قابل استدلال است که نص و دلیل خاص وجود نداشته باشد و در مورد بحث ضمان، روایت وجود دارد که فرمود برائت بگیرد تا ضامن نباشد و اگر برائت نگرفت ضامن است. بنابراین، از نظر قواعد استنباط فقه، تمسک به اصل در این جا جایز نیست. ثانیاً، در مورد اسقاط «مالم یجب» بیمار حق ابراء چیزی که هنوز مالک آن نیست، نمی باشد، نیز گفته شد که همین مقدار که در معرض اشتغال ذمه باشد، کافی است که بتواند برائت بگیرد. علامه صاحب جواهر فرمودند در اینجا ابراء اصطلاحی مراد نیست بلکه اذنی که بیمار می‌دهد مانع این می‌شود که اصلا چیزی به ذمه طبیب بیاید تا بخواهد اسقاط شود. 
*نتیجه* 
به نظر می رسد ادله نظریه نحست و قول به اسقاط ضمان با اخذ ابراء، قوی تر است. لکن همان گونه که از قول امام خمینی آورده شد احتیاط در آن است که با این حال طبیب از مریض  و یا ورثه او حلیت بخواهد. 
(ر.ک: جواهر الکلام، ج43، ص 48؛ عناوین سقوط ضمان پزشک، در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، محمد هادی دارائی، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال چهارم، شماره ۱۴، بهار 1395؛ محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه.، ج 2)
کلمات کلیدی

0 نظر برای این مقاله وجود دارد

نظر دهید

متن درون تصویر امنیتی را وارد نمائید:

متن درون تصویر را در جعبه متن زیر وارد نمائید *